هرودوت : آسمان ايران پر از فرشته (ستاره) است

و آناهيتا دوست داشتنى ترين اين ستارگان است.

ابوريحان بيرونى: آبان ماه روز دهم, آن روز آبان است, و آن عيدى است, كه براى توافق دو نام آبانگان گويند.  در اين روز به هفت كشور خبر رسيد, كه فريدون بيوراسب(ضحاك) را دربند كرده و...

آناهيتا  يعنى نيالوده, پاك و بى آلايش كه به نامهاى آناهيد و ناهيد هم گفته مىشود. ايزد بانوى آب ايران باستان , با اندامى بلند بالا,  سرچشمه همه آبهاى روى زمين. از هيچ ايزدى به اندازه آناهيتا اين دوشيزه رودها, تجسم رودى توانگر و افسانه اى در آئين زرتشت با گرمى و دلبستگى ياد نمىشود.

با توجه به اينكه در ريگ ودا كوچكترين نشانى از آناهيتا به چشم نمىخورد و با توجه به وجود الاهه ها و رب النوع هاى گوناگون در پيوند با آب در فلات ايران _ اگرچه بخش هاى سازنده نام آناهيتا آريايى  هست _ خود اين ايزد بانو بايستى شخصيتى بومى (غيرآريايى) داشته باشد. مادها كه با آئين زرتشتى آشنا نبودند, نخستين قوم ايرانى(آريايى) بودند كه با آناهيتا آشنا شده و او را در حدود سالهاى 800 تا 700 پيش از ميلاد به صورت يكى از ايزدان خود نيايش كرده اند. پس از آنان در زمان هخامنشيان, اشكانيان و ساسانيان نيز وى را ستايش كرده و معبدها ساختند.

ايزدان آريايى كه در آيين زرتشت هستند در دين ودايى هم مشابه آنها وجود دارند چون ميترا, هوما و اپم نپات. اما از آناهيتا خبرى نيست, پس آناهيتا ايزدى ايرانى, اما غير آريايى(هند و ايرانى) و ماندگارى از ايرانيان بومى قبل از مهاجرت اقوام هند و ايرانى مىباشد. بعدها اين ايزد دوست داشتنى وارد آئين زرتشتى گرديد. بعدها به رواياتى اين آئين را به روز پيروزى فريدون بر ضحاك پيوند زدند. تاريخ ايران علاوه بر ستمگرى ستمگران ًخودىً  مملو است از تهاجمات ويرانگرانه و اشغال طولانى كشورمان توسط اقوام بيگانه كه همراه با خشونت و سركوب و كشتار و بيرحمى بوده اند  بيهوده نيست  كه ايرانيان بيشر جشن هاى خود را ناشى از پيروزى فريدون بر ضحاك دانسته اند. گويى تنها روزى را مىتوان جشن گرفت كه در آن راستى بر نادرستى و بىداد و ستم پيروز شده باشد.و ضحاك پيكرة بىداد و ستم است.

بعداز حمله اعراب و اسلامى شدن ايران ددين و آئين و رسوم و آداب ما به شدت مورد تعرض و سركوب مسلمانان قرار گرفته و مىگيرد. قرنهاست كه به خاطر دفاع از رسوم و آداب و اعتقاداتمان به نامهاى مجوس و گبرو ملحد و مفسد قربانى داه ايم و كماكان مىدهيم. اما اين هميشه ستم و ستمگر نيست كه پيروز مىشود. ما با حفظ نوروز و يلدا بر آنان پيروز شديم. و حتى وقتى كه مسلمان شديم به ستايش و ارج گذارى سياوش  بنام حسين و آناهيتا به به نام بىبىشهربانو ادامه داديم.

در ايران باستان آناهيتا در جاهاى طبيعى زيادى مورد احترام و پرستش بوده است. شايد از آن جمله است كوه بىبىشهربانو با چشمه آبش در نزديكى رى. بويس (boyce) احتمال مىدهد اين مكان به نام بانوى شهر (سرزمين) , آناهيتا بوده است. امروز برفراز صخره اى  پيش آمده از دامنه كوه, آرامگاه مشهور به بىبى شهربانو, كه با شهربانو همسر امام حسين انطباق داده شده است قرار دارد. در حالىكه نام, تبار و محل و هنگام درگذشت همسر امام حسين همواره مورد اختلاف بوده است. هنوز هيچكدام از مدرك هاى موجود, به روشنى كوه بىبى شهربانو را جاى درگذشت و يا دفن همسر امام حسين ندانسته اند. ابو دلف كه پيش از سال334 ه از رى ديدن كرده است, با اينكه درباره آثار باستانى و قلعه ها و دژهاى ساخته شده بر كوه ها سخن مىراند, كوچكترين اشاره اى به آرامگاه بىبى شهربانو نمىكند. مقدسى هم در نيمه دوم سده چهارم در شرح رى, با اينكه حتى به جزئيات پرداخته است, از بىبىشهربانو يادى نمىكند, اما به وجود يك دژ در رى اشاره مىكند. قزوينى رازى حدود 560 ه در كتاب نقض, با اينكه اماكن مذهبى رى و نام مزارى چند از شيعه و سنى را آورده است, اشاره اى به بىبى شهربانو نكرده است. مصطفوى بقعه بىبى شهربانو را بنايى ساسانى مىداند. در فاصله ناچيزى از اين محل نشانه هايى چند در پيوند با زرتشتيان و ايران باستان وجود دارد.  با تكيه بر زمينه هاى تاريخى, امكان اين امر زياد است كه روزگارى يكى از معبدهاى آناهيتا در كوه بىبى شهربانو بوده است.

بعداز اسلام ايرانيان حتى مسلمان براى حفظ آئين هاى نياكان خود, با حذف جنبه هاى مذهبى,  آئين آناهيتا را به نام جشن آبانگان برگزار مىكردند.  امروز از آناهيتا, جز يك نام خشك و خالى, چيزى برجاى نمانده , و به ندرت مىتوان پدر و مادرى را يافت, كه وقتى به دختر خود نام ناهيد را مىدهد, با داستان دور و دراز و خسته ناهيد آشنا باشد. اما  زرتشتيان با برگزارى جشن آبانگان, در ادامه زندگى اين آئين باستانى نقش مهمى را به عهده مىگيرند.

براى نوشتن اين مطلب از كتاب جشن هاى ايرانى نوشته دكتر پرويز رجبى استفاده شده است
سينا